Encyklopedia INCI

Panthenol

Pantenol (prowitamina B5)

Prowitamina B5, w skórze przekształcana w kwas pantotenowy. Humektant i składnik kondycjonujący w kremach, balsamach, szamponach i odżywkach.

Czym jest pantenol

Pantenol to alkoholowy analog kwasu pantotenowego (witaminy B5). Nazwa INCI Panthenol obejmuje D-pantenol, czyli dekspantenol, i mieszaninę racemiczną DL-pantenol; aktywność witaminową ma tylko forma D. D-pantenol jest bezbarwną, lepką cieczą, a DL-pantenol białym, krystalicznym proszkiem; oba otrzymuje się syntetycznie, przez kondensację pantolaktonu z 3-aminopropanolem (CIR). Dekspantenol jest też substancją czynną leków stosowanych na skórę.

To jeden z najpowszechniejszych składników pielęgnacyjnych: według danych FDA przytoczonych przez CIR w 2017 r. zgłoszono 5766 produktów z Panthenol i kolejne setki z D- i DL-pantenolem. CosIng podaje funkcje: antystatyczną oraz kondycjonującą włosy i skórę.

Jak działa pantenol

  • Nawilżanie: jest humektantem; w badaniu z podwójnie ślepą próbą 7 dni stosowania dekspantenolu zwiększyło nawodnienie warstwy rogowej i zmniejszyło TEWL względem podłoża (Gehring i Gloor, 2000).
  • Bariera naskórka: w skórze przechodzi w kwas pantotenowy, składnik koenzymu A, który uczestniczy w syntezie kwasów tłuszczowych i sfingolipidów potrzebnych warstwie rogowej (Proksch i Nissen, 2002).
  • Kojenie: po podrażnieniu skóry SLS krem z dekspantenolem przyspieszał odbudowę bariery i zmniejszał zaczerwienienie w porównaniu z podłożem (Proksch i Nissen, 2002).
  • Włosy: działa antystatycznie i kondycjonująco, ułatwia rozczesywanie i zmniejsza elektryzowanie.

Stężenia i pH

Najwyższe stężenia zgłoszone do CIR to 5,3% w produktach do ciała i rąk oraz 5% w produktach myjących i odżywkach do włosów. Pantenol rozpuszcza się w wodzie i trafia do fazy wodnej. D-pantenol jest trwalszy od kwasu pantotenowego w zakresie pH 3-6, a kwas pantotenowy traci trwałość w środowisku zasadowym (CIR). Stężenia, od którego widać efekt, nie wyznaczono.

Dla kogo jest pantenol

Dla każdego typu skóry, zwłaszcza suchej, ściągniętej po myciu i podrażnionej, a w szamponach i odżywkach dla włosów suchych i elektryzujących się. Nie jest wskazany przy potwierdzonej alergii na pantenol. Taka alergia jest rzadka, ale bywa przeoczona, bo pantenolu nie ma w podstawowej serii testów płatkowych; w serii z Coimbry dotyczyła głównie osób z przewlekłymi zmianami skórnymi, u których źródłem był zwykle krem z dekspantenolem (Fernandes i in., 2018).

Jak stosować pantenol

Można go stosować rano i wieczorem, na twarz, ciało, włosy i skórę głowy. W rutynie z kwasami lub retinoidami dobrze sprawdza się w kremie nakładanym po nich, bo wspiera barierę naskórka.

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Panel CIR uznał pantenol w 2022 r. za bezpieczny w obecnych stężeniach. W testach powtarzanej aplikacji na ludziach produkty z 3-6% pantenolu nie wywołały uczulenia, a 0,5% pantenolu nie działało komedogennie na skórze królika. Alergia kontaktowa jest jednak opisywana: wśród ponad 96 000 pacjentów sieci IVDK w latach 2000-2009 odnotowano 137 reakcji dodatnich, w Coimbrze reagowało 1,2% z 2171 pacjentów (Fernandes i in., 2018), a przegląd z 2025 r. wskazuje na wzrost odsetka reakcji z 0,2-0,7% do 1,2% (Weber i Hylwa, 2025). Opisano też pojedyncze przypadki pokrzywki kontaktowej. W badaniach na zwierzętach pochodne ocenione przez CIR razem z pantenolem, eter etylowy DL-pantenolu i pantotenian wapnia, nie wpływały niekorzystnie na rozród i rozwój. Sam pantenol przechodzi w skórze w kwas pantotenowy, czyli witaminę B5, dlatego stosowanie w ciąży nie budzi zastrzeżeń. Jego cząsteczka nie pochłania UV, więc nie oczekuje się działania fotodrażniącego (CIR).

Co pokazują badania

Dowody obejmują małe badania kliniczne z pomiarami biofizycznymi skóry, często z gotowymi preparatami, w których trudno wyodrębnić udział samego pantenolu. Przegląd z okazji 70 lat stosowania dekspantenolu podsumowuje badania nad nawilżaniem i barierą, ale zaznacza, że mechanizm działania nie jest w pełni poznany (Proksch i in., 2017).

Status prawny w Unii Europejskiej

Regulacja
Nie ujęty w załącznikach - brak ograniczeń rozporządzenia (WE) 1223/2009

Z czym łączyć, z czym uważać

Dobrze łączy się z

  • Beta-Glucanrazem łagodzą uczucie ściągnięcia i wspierają barierę naskórka
  • Niacinamideoba rozpuszczają się w fazie wodnej i często występują razem w kremach wspierających barierę naskórka
  • Allantoinw badaniu na keratynocytach naświetlanych UVB mieszanina alantoiny, pantenolu, bisabololu i glicyryzynianu dipotasowego ograniczała mediatory zaczerwienienia
  • Laurdimonium Hydroxypropyl Hydrolyzed Keratinhumektant w odżywce uzupełnia wygładzający film kationowego białka
  • Collagenw odżywkach dodaje działanie humektanta do filmu białkowego
  • Hydrolyzed Collagenw odżywkach uzupełnia kondycjonujące działanie peptydów
  • Dipotassium Glycyrrhizatew badaniu in vitro razem z alantoiną i bisabololem ograniczały mediatory zaczerwienienia

Mity i sprostowania

MitPantenol to witamina, więc nie może uczulać.

Jak jestPantenol jest rzadkim, ale udokumentowanym alergenem kontaktowym: w Coimbrze reagowało na niego 1,2% testowanych pacjentów (Fernandes i in., 2018). Opisywano przypadki uczulenia na produkty reklamowane jako łagodne, dlatego przy utrzymujących się zmianach po takich kosmetykach warto wykonać test płatkowy z pantenolem.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się D-pantenol od DL-pantenolu?

Oba występują w składzie jako Panthenol. D-pantenol to czysta forma aktywna, a DL-pantenol jest mieszaniną form D i L, w której witaminowo działa tylko połowa. Przy tym samym stężeniu DL-pantenol dostarcza więc mniej formy aktywnej, ale jego właściwości humektantu nie zależą od formy.

Czy pantenol w szamponie wzmacnia albo pogrubia włosy?

Sam pantenol działa na włosach kondycjonująco i antystatycznie. W badaniu autorów z firmy kosmetycznej preparat bez spłukiwania z kofeiną, niacynamidem, pantenolem, dimetykonem i polimerem akrylowym zwiększał średnicę pojedynczych włosów o 2-5 µm (Davis i in., 2011), ale był to efekt całej mieszaniny, nie samego pantenolu.

Czy pantenol nadaje się do kosmetyków dla dzieci i niemowląt?

Tak, jest w nich powszechny: CIR odnotował stężenia do 5% w szamponach i 2,5% w balsamach dla niemowląt, a produkt dla dzieci z 5% D-pantenolu nie uczulał ani nie drażnił w teście powtarzanej aplikacji. Rzadka alergia na pantenol może jednak dotyczyć także dzieci; opisano taki przypadek u dziecka po produktach z pantenolem.

Składniki o podobnym działaniu

Źródła

  1. CosIng: PANTHENOL
  2. Scott LN i in., Safety Assessment of Panthenol, Pantothenic Acid, and Derivatives as Used in Cosmetics, International Journal of Toxicology 2022
  3. Proksch E, Nissen HP, Dexpanthenol enhances skin barrier repair and reduces inflammation after sodium lauryl sulphate-induced irritation, Journal of Dermatological Treatment 2002
  4. Fernandes RA i in., Allergic contact dermatitis caused by dexpanthenol: probably a frequent allergen, Contact Dermatitis 2018

Kartę opracowała Redakcja JoKaPROskin. Aktualizacja: .

Opis dotyczy składnika, nie właściwości leczniczych produktu. Kosmetyk pielęgnuje i poprawia wygląd skóry, nie leczy chorób ani nie zastępuje leku. Informacje mają charakter edukacyjny i nie stanowią porady medycznej. Stan prawny składnika odnosi się do rozporządzenia (WE) 1223/2009 na dzień aktualizacji karty.