Encyklopedia INCI

Piroctone Olamine

Piroktonolamina

Sól etanoloaminowa piroktonu z grupy hydroksypirydonów. W szamponach ogranicza drożdżaki Malassezia i łupież; w UE dozwolona do 1% w produktach spłukiwanych (zał. V poz. 35).

Czym jest piroktonolamina

Piroctone Olamine to sól piroktonu, czyli 1-hydroksy-4-metylo-6-(2,4,4-trimetylopentylo)-2(1H)-pirydynonu, z 2-aminoetanolem w stosunku 1:1; masa cząsteczkowa soli wynosi 298,5. Sól topi się w około 132 °C i słabo rozpuszcza w wodzie (około 7 mg/ml w 32 °C), znacznie lepiej w glikolu propylenowym, a w olejach bardzo słabo (Tang i in., 2023). Trafia głównie do szamponów przeciwłupieżowych i odżywek.

Jak działa piroktonolamina

CosIng przypisuje jej funkcje przeciwłojotokową i konserwującą. Na skórze głowy hamuje wzrost drożdżaków z rodzaju Malassezia, które mają udział w powstawaniu łupieżu. Mechanizm nie jest w pełni wyjaśniony: w badaniach na Candida albicans działanie piroktonu i pokrewnych hydroksypirydonów znosił dodatek jonów żelaza, a rolę odgrywały reaktywne formy tlenu (Sigle i in., 2006). W badaniu Hu i in. (2024) na 100 osobach z łupieżem szampon z 0,5% piroktonolaminy stosowany przez 3 tygodnie zmniejszył na skórze głowy udział Malassezia i Staphylococcus capitis, zwiększył udział Cutibacterium acnes i ograniczył łuszczenie w porównaniu z szamponem kontrolnym.

Stężenia i pH

W opublikowanych badaniach szamponów stosowano 0,5-1%, w granicach limitu z załącznika V. Liczy się to, ile substancji zostaje na skórze po spłukaniu: mniej stabilne micele surfaktantów i polimery kationowe o większej gęstości ładunku zwiększały jej osadzanie na skórze głowy i w ujściach mieszków, co dawało lepszy efekt (Johnson i in., 2023).

Dla kogo jest piroktonolamina

Dla osób z łupieżem, czyli łuszczeniem i świądem skóry głowy, także gdy towarzyszy mu przetłuszczanie. Przy nasilonym łuszczeniu z zaczerwienieniem, sączeniem albo zmianami poza owłosioną skórą głowy potrzebna jest konsultacja dermatologiczna.

Jak stosować produkty z piroktonolaminą

Szampon nakłada się na zwilżoną skórę głowy, rozprowadza i spłukuje; w badaniach stosowano go 2-3 razy w tygodniu, przez okres od 3 tygodni do 6 miesięcy.

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Według podsumowania SCCNFP z 2002 r. piroktonolamina nie uczulała, nie była genotoksyczna ani teratogenna; w teście HRIPT roztwór 0,5% nie drażnił i nie uczulał, a szampony z 0,2% i 1,0% nie wywołały działań niepożądanych w teście użytkowym. U królików roztwór 1% lekko drażnił skórę, a 0,5% oko, dlatego pianę trzeba trzymać z dala od oczu. Po 10 minutach kontaktu i spłukaniu szamponu z 1% przez skórę szczura przenikało 2,0-3,4 µg/cm², a margines bezpieczeństwa dla użytkownika oszacowano na 29 400 (Black i Kamat, 1988). Wysokie dawki doustne wywoływały u szczurów niedokrwistość przez wiązanie żelaza z pożywienia (Nolen i in., 1989). W badaniu rozrodczości szczurów dawka bez wpływu na płodność wynosiła 250 mg/kg m.c. na dobę (Allgood i in., 1991). Badań u kobiet w ciąży brak.

Status prawny w UE

Piroktonolamina jest ujęta w załączniku V rozporządzenia (WE) 1223/2009 pod pozycją 35: 1,0% w produktach spłukiwanych i 0,5% w innych produktach, bez dodatkowych warunków i ostrzeżeń. Limity dotyczą każdego zastosowania, także przeciwłupieżowego (art. 14 ust. 1 lit. d ppkt ii). CosIng wiąże ją też z pozycją 61 załącznika III (monoalkilaminy, monoalkanoloaminy i ich sole): w produkcie najwyżej 0,5% amin drugorzędowych, nie stosować z systemami nitrozującymi, minimalna czystość 99%, najwyżej 0,5% amin drugorzędowych w surowcu i 50 µg/kg nitrozoamin, przechowywać w pojemnikach niezawierających azotynów.

Co pokazują badania

Działanie przeciwłupieżowe potwierdzają kontrolowane badania kliniczne, ale wiele z nich prowadziły zespoły producentów kosmetyków, a piroktonolaminę często łączono z innymi substancjami. Dane toksykologiczne pochodzą w dużej części z lat 80.; w 2002 r. SCCNFP uznał je za niewystarczające do oceny 1% w niespłukiwanych kremach do twarzy i wskazał potrzebę dossier zgodnego z nowoczesnymi standardami.

Status prawny w Unii Europejskiej

Regulacja
Załącznik V - konserwant dozwolony rozporządzenia (WE) 1223/2009
Warunki i ograniczenia
Zał. V poz. 35: 1,0% w produktach spłukiwanych, 0,5% w innych. Zał. III poz. 61 (monoalkilaminy, monoalkanoloaminy i ich sole): maks. 0,5% amin drugorzędowych w produkcie; nie stosować z systemami nitrozującymi; min. czystość 99%; maks. 0,5% amin drugorzędowych w surowcu; maks. 50 µg/kg nitrozoamin; przechowywać w pojemnikach niezawierających azotynów (rozp. (WE) 1223/2009).

Z czym łączyć, z czym uważać

Dobrze łączy się z

  • Salicylic Acidw badaniu Lodén i Wessman szampon z oboma składnikami skutecznie ograniczał łuszczenie
  • Climbazolew badaniu Schmidt-Rose i in. połączenie działało jak 1% pirytionianu cynku
  • Epilobium Angustifolium Flower/Leaf/Stem Extractw szamponie przeciwłupieżowym działa na drożdżaki Malassezia, a ekstrakt w badaniach producenta ograniczał wydzielanie łoju
  • Zinc PCAoba składniki występowały w żelu do skóry głowy badanym przez Ge i in. (2025)

Mity i sprostowania

MitŁupież to po prostu przesuszona skóra głowy, więc wystarczy ją nawilżać.

Jak jestŁupież wiąże się z nadmiernym namnażaniem drożdżaków Malassezia i zmianami mikrobiomu skóry głowy. Szampon z piroktonolaminą zmniejsza udział tych drożdżaków (Hu i in., 2024), czego samo nawilżanie nie robi.

Najczęściej zadawane pytania

Czy piroktonolamina zastępuje pirytionian cynku?

W UE jest jedną z dostępnych alternatyw, bo pirytionian cynku jest od 1 marca 2022 r. zakazany w kosmetykach (zał. II poz. 1670, rozporządzenie (UE) 2021/1902) po sklasyfikowaniu go jako działającego szkodliwie na rozrodczość. W badaniu metodą połowy głowy szampon z 0,5% piroktonolaminy i 0,45% climbazolu zmniejszał łupież tak samo jak szampon z 1% pirytionianu cynku (Schmidt-Rose i in., 2011). U 19 osób szampon z 0,75% piroktonolaminy i 2% kwasu salicylowego działał nieco lepiej niż 1% pirytionianu cynku (Lodén i Wessman, 2000).

Jak długo trzymać szampon z piroktonolaminą na głowie?

Najlepiej kilka minut. W badaniu na 21 osobach z nasilonym łupieżem pozostawienie szamponu z 1% piroktonolaminy na 5 minut dało większą poprawę niż natychmiastowe spłukanie, a zmniejszenie łuszczenia było widoczne już po pierwszym myciu (Piérard-Franchimont i in., 2003). U szczurów przenikanie substancji do skóry rosło wraz z czasem kontaktu do 10 minut, a dłuższy kontakt już go nie zwiększał (Black i Kamat, 1988).

Czy piroktonolamina zmniejsza wypadanie włosów?

W badaniu porównującym trzy szampony u 150 mężczyzn z łupieżem i nadmiernym wypadaniem włosów grupa używająca przez 6 miesięcy szamponu z 1% piroktonolaminy traciła przy myciu o 16,5% mniej włosów, ale gęstość owłosienia się nie zmieniła (Piérard-Franchimont i in., 2002). W 8-tygodniowym badaniu z placebo u kobiet ilość włosów w fototrichogramie wzrosła zarówno po szamponie, jak i po osobno ocenianym produkcie niespłukiwanym z piroktonolaminą (Davis i in., 2021). Przy nasilonym wypadaniu włosów szampon nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Składniki o podobnym działaniu

Źródła

  1. CosIng: PIROCTONE OLAMINE
  2. Rozporządzenie (WE) nr 1223/2009 dotyczące produktów kosmetycznych, tekst skonsolidowany z 18 maja 2026 r., załącznik V poz. 35 i załącznik III poz. 61 (EUR-Lex)
  3. SCCNFP/0525/01, Opinion concerning Piroctone Olamine and its monoethanolamine salt, 2002
  4. Schmidt-Rose T i in., Efficacy of a piroctone olamine/climbazol shampoo in comparison with a zinc pyrithione shampoo in subjects with moderate to severe dandruff, International Journal of Cosmetic Science 2011

Kartę opracowała Redakcja JoKaPROskin. Aktualizacja: .

Opis dotyczy składnika, nie właściwości leczniczych produktu. Kosmetyk pielęgnuje i poprawia wygląd skóry, nie leczy chorób ani nie zastępuje leku. Informacje mają charakter edukacyjny i nie stanowią porady medycznej. Stan prawny składnika odnosi się do rozporządzenia (WE) 1223/2009 na dzień aktualizacji karty.