Encyklopedia INCI

Limonene

Limonen

Terpen o cytrusowym zapachu, główny składnik olejków ze skórek cytrusów. Świeży uczula rzadko, a utleniony na powietrzu należy do częstych alergenów zapachowych.

Czym jest limonen

Limonen to węglowodór monoterpenowy o świeżym, cytrusowym zapachu. Ma dwa enancjomery: (R)-(+)-limonen, czyli d-limonen, i (S)-(-)-limonen, czyli l-limonen; ich mieszanina racemiczna to dipenten. Nazwa INCI Limonene obejmuje wszystkie te formy. Olejek ze skórki słodkiej pomarańczy składa się w ponad 90% z węglowodorów terpenowych, głównie d-limonenu, którego zawartość sięga 95% (SCCS, 2012).

CosIng podaje funkcje: dezodorującą, rozpuszczalnik i zapachową. Limonen rozpuszcza tłuszcze; w środkach do mycia rąk bez wody opisywano około 10-20%. W przeglądzie 516 produktów konsumenckich d-limonen był w 48,3% z nich (SCCS, 2012).

Jak działa limonen

W kosmetyku nadaje zapach i pomaga rozpuszczać składniki lipofilowe. Czysty limonen słabo uczula: w teście LLNA wartość EC3 dla d-limonenu wyniosła 30%. Na powietrzu utlenia się jednak, m.in. do karwonu i karweolu (Karlberg i in., 1992) oraz wodoronadtlenków, które SCCS uznaje za główne alergeny. Próbka utleniana przez 10 tygodni uczulała w LLNA przy 3%, czyli dziesięciokrotnie silniej niż świeża (SCCS, 2012). Utleniony limonen także silniej drażni skórę niż czysty (Bråred Christensson i in., 2009).

Stężenia i pH

Przepisy UE nie ograniczają stężenia limonenu. Wymagają deklaracji powyżej 0,001% w produktach niespłukiwanych i 0,01% w spłukiwanych, także gdy limonen pochodzi z olejku, oraz jakości surowca: liczby nadtlenkowej poniżej 20 mmoli/l. SCCS proponował, by zawartość nadtlenków w produkcie nie przekraczała 10 ppm, ale ten wymóg nie trafił do przepisów.

Dla kogo limonen

Dla osób, które lubią zapachy cytrusowe i nie mają alergii na substancje zapachowe. Nie jest wskazany przy potwierdzonej alergii na utleniony limonen; takie osoby spotykają go też w środkach czystości (Bråred Christensson i in., 2014). Utlenionego limonenu nie testuje się w Europie rutynowo, więc uczulenie można przeoczyć (Ogueta i in., 2022).

Jak stosować produkty z limonenem

Pora dnia nie ma znaczenia. Produkty z limonenem i olejkami cytrusowymi należy szczelnie zamykać, chronić przed ciepłem i zużywać w terminie po otwarciu. SCCS wskazuje, że utlenianie ograniczają ochrona przed powietrzem przy produkcji i przechowywaniu oraz przeciwutleniacze.

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Limonen o niskim stopniu utlenienia dawał dodatnie testy płatkowe u 0-0,9% pacjentów (SCCS, 2012). Utleniony limonen 3% z określoną zawartością wodoronadtlenków wywołał reakcje u 5,2% z 2900 kolejnych pacjentów w sześciu krajach, z rozrzutem 2,3-12,1% między ośrodkami (Bråred Christensson i in., 2013). Brak badań u kobiet w ciąży.

Status prawny w UE

Limonene figuruje w załączniku III rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 pod pozycją 88: bez limitu stężenia i bez ostrzeżeń, z obowiązkiem deklaracji powyżej 0,001% (niespłukiwane) i 0,01% (spłukiwane) oraz liczbą nadtlenkową każdej formy poniżej 20 mmoli/l; wymóg nadtlenkowy dotyczy surowca, a nie gotowego produktu. Deklaracja d-limonenu obowiązuje w produktach wprowadzanych do obrotu od 11 marca 2005 r. (dyrektywa 2003/15/WE). Rozporządzenie (UE) 2023/1545, które weszło w życie w sierpniu 2023 r., włączyło do pozycji 88 l-limonen i dl-limonen, wcześniej objęte tylko wymogiem nadtlenkowym (odpowiednio poz. 167 i 168). Produkty niespełniające nowego wymogu można było wprowadzać do obrotu do 31 lipca 2026 r. i można je udostępniać do 31 lipca 2028 r.

Co pokazują badania

W brytyjskim audycie 4731 pacjentów 5,0% reagowało na wodoronadtlenki limonenu 0,3% (Audrain i in., 2014), a w danych z 54 europejskich ośrodków z lat 2021-2022 odsetek wyniósł 6,78% (Uter i in., 2026). U 36% uczulonych pacjentów ekspozycję na produkty z limonenem uznano za prawdopodobnie istotną dla ich zmian skórnych (Bråred Christensson i in., 2014). Nie wiadomo, jak szybko limonen utlenia się w konkretnych kosmetykach.

Status prawny w Unii Europejskiej

Regulacja
Załącznik III - dozwolony z ograniczeniami rozporządzenia (WE) 1223/2009
Warunki i ograniczenia
Obowiązek podania w wykazie składników powyżej 0,001% w produktach niespłukiwanych i 0,01% w spłukiwanych; liczba nadtlenkowa każdej formy poniżej 20 mmoli/l (dotyczy surowca, nie produktu); brak limitu stężenia (zał. III poz. 88 rozp. (WE) 1223/2009). Dla d-limonenu deklaracja od 2005 r.; dl- i l-limonen włączone rozp. (UE) 2023/1545, produkty niezgodne: wprowadzanie do obrotu do 31.07.2026, udostępnianie do 31.07.2028.

Z czym łączyć, z czym uważać

Dobrze łączy się z

  • Tocopherolprzeciwutleniacz ogranicza utlenianie limonenu do wodoronadtlenków
  • BHTprzeciwutleniacz stabilizuje terpeny podczas przechowywania

Mity i sprostowania

MitLimonen z naturalnego olejku cytrusowego nie uczula.

Jak jestUczulenie zależy od utlenienia, a nie od pochodzenia. Badania, które wykazały powstawanie silnych alergenów przy utlenianiu, prowadzono właśnie na d-limonenie z cytrusów (Karlberg i in., 1992).

MitLimonen uwrażliwia skórę na słońce tak jak olejek bergamotowy.

Jak jestPrzepisy wiążą działanie fototoksyczne olejków cytrusowych z furokumarynami (zał. II poz. 358 rozporządzenia 1223/2009: w produktach do ochrony przeciwsłonecznej i brązujących poniżej 1 mg/kg). Limonen nie jest furokumaryną, a jego pozycja w załączniku III nie zawiera ostrzeżeń dotyczących słońca.

Najczęściej zadawane pytania

Mam uczulenie na utleniony limonen. Czy muszę unikać też linalolu?

Nie zawsze. Wśród 152 pacjentów reagujących na utleniony limonen 46% reagowało także na utleniony linalol, ale trzy czwarte wszystkich uczulonych reagowało tylko na jeden z nich (Bråred Christensson i in., 2016). O tolerancji linalolu rozstrzyga osobny test płatkowy.

Czy limonen w składzie oznacza, że produkt pachnie cytrusami?

Nie musi. Limonen jest składnikiem wielu olejków, nie tylko cytrusowych, np. w olejku neroli jego zawartość sięga 18% (SCCS, 2012), i wchodzi w skład kompozycji o różnych zapachach. W składzie informuje o obecności alergenu powyżej progu deklaracji, a nie o nucie zapachowej.

Czy kosmetyki naturalne też muszą wymieniać limonen w składzie?

Tak. Obowiązek deklaracji nie zależy od pochodzenia: limonen z olejku pomarańczowego wymienia się tak samo jak surowiec wyodrębniony. Producenci kosmetyków naturalnych często oznaczają go gwiazdką z dopiskiem, że pochodzi z olejków eterycznych.

Składniki o podobnym działaniu

Źródła

  1. CosIng: LIMONENE
  2. Rozporządzenie Komisji (UE) 2023/1545 z dnia 26 lipca 2023 r. w odniesieniu do oznakowania alergenów zapachowych w produktach kosmetycznych (EUR-Lex)
  3. SCCS, Opinion on fragrance allergens in cosmetic products, SCCS/1459/11, 2012
  4. Bråred Christensson J i in., An international multicentre study on the allergenic activity of air-oxidized R-limonene, Contact Dermatitis 2013

Kartę opracowała Redakcja JoKaPROskin. Aktualizacja: .

Opis dotyczy składnika, nie właściwości leczniczych produktu. Kosmetyk pielęgnuje i poprawia wygląd skóry, nie leczy chorób ani nie zastępuje leku. Informacje mają charakter edukacyjny i nie stanowią porady medycznej. Stan prawny składnika odnosi się do rozporządzenia (WE) 1223/2009 na dzień aktualizacji karty.